Bataryanın görünmeyen yüzü: Af Örgütü 13 otomobil üreticisini puanladı, en yüksek not 90’da 51
Uluslararası Af Örgütü, 13 elektrikli otomobil üreticisini batarya minerallerindeki insan hakları politikalarına göre puanladı. Mercedes-Benz 51 puanla ilk, BYD 11 puanla son sırada. Tam liste ve Kongo'daki kobalt madenlerinde yaşananlar.
Elektrikli otomobil alırken bakılan şeyler belli: menzil, şarj hızı, fiyat. Bataryanın içindeki kobaltın nereden geldiği bu listede genelde yok. Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International), 13 büyük elektrikli otomobil üreticisini tam olarak bu soru üzerinden puanladı. 90 puan üzerinden en yüksek not 51 oldu.

“Recharge for Rights” adlı değerlendirme Ekim 2024’te yayımlandı. Amnesty, şirketlerin bataryalarda kullanılan dört mineralin, yani kobalt, bakır, lityum ve nikelin tedarik zincirlerinde insan haklarına ne ölçüde dikkat ettiğine baktı. Puanlar dört başlıkta verildi: insan hakları politikalarına bağlılık, risklerin tespiti, tedarik zincirinin haritalanması ve raporlanması, ve zarar görenlerin mağduriyetinin giderilmesi. Bu, sahada yapılmış bir denetim değil; şirketlerin kamuya açık raporlarında ne kadar somut bilgi verdiğinin değerlendirmesi.
Sıralama
New Mobility’nin aktardığı tam liste şöyle:
| Üretici | Puan (90 üzerinden) |
|---|---|
| Mercedes-Benz | 51 |
| Tesla | 49 |
| Stellantis | 42 |
| BMW | 41 |
| Ford | 41 |
| Volkswagen Grubu | 41 |
| General Motors | 32 |
| Renault | 27 |
| Geely Auto | 22 |
| Nissan | 22 |
| Hyundai | 21 |
| Mitsubishi | 13 |
| BYD | 11 |

Tablonun en dikkat çeken yanı, en iyi şirketin bile puanların yarısını ancak geçebilmesi. Amnesty’nin Genel Sekreteri Agnès Callamard, enerji dönüşümü minerallerinin çıkarılmasına bağlı insan hakları ihlallerini “endişe verici ve yaygın” diye tanımladı.

Listenin sonundaki BYD için Callamard’ın sözleri doğrudan: En büyük ve en hızlı büyüyen elektrikli otomobil şirketlerinden biri olan BYD’nin değerlendirmenin en altında yer aldığını söyledi. Amnesty’ye göre BYD, tedarik zincirindeki izabe tesislerinin, rafinerilerin ve maden sahalarının adlarını açıklamıyor. Geely Auto yalnızca tedarikçilerin genel konumlarını verdi; Hyundai ve Mitsubishi ise kapsamlı bir tedarik zinciri haritalaması yaptığına dair kanıt sunmadı.
Sahada ne oluyor?
Amnesty’nin daha önceki araştırmalarında, Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nde bakır ve kobalt madenlerinin genişlemesiyle bağlantılı zorla tahliyeler belgelenmişti. Filipinler’de nikel madenciliği, aralarında Pala’wan halkının da bulunduğu yerli toplulukları etkiliyor. New Mobility’nin aktardığına göre Amnesty, yerli halkların haklarının ihlal edildiği ülkeler arasında Endonezya, Arjantin, Bolivya, Şili ve Kanada’yı da sayıyor.

Örgütün otomobil şirketlerinden beklentisi, dünyanın en büyük mineral alıcıları arasında olmalarından gelen gücü kullanmaları. Callamard’ın ifadesiyle şirketler, madencilik şirketlerini etkilemek için bu büyük kaldıraçlarını kullanmalı. Amnesty hükümetlerden de kendi ülkelerindeki şirketler için insan hakları denetim yükümlülüklerini sıkılaştırmalarını istiyor.

Kobaltsız bataryalar çözüm mü?
Kobalt tartışması, batarya kimyasındaki değişimle de iç içe. Lityum demir fosfat (LFP) ve sodyum iyon bataryalar kobalt ve nikel kullanmıyor. Ama Amnesty’nin listesindeki dört mineralden lityum ve bakır, LFP bataryalarda da var. Kobaltsız bir bataryanın tedarik zinciri sorununu ortadan kaldırmadığını, yalnızca sorunun yerini değiştirdiğini söylemek daha doğru.
LFP bataryaların neden ucuzladığını BNEF verileriyle, CATL’nin sodyum iyon bataryasını ise ayrı bir yazıda anlattık.
Listede Türkiye’de satılan pek çok marka var; Togg ise değerlendirilen 13 şirket arasında değildi.
Kaynaklar: Amnesty International, “Recharge for Rights”, 15 Ekim 2024; New Mobility, 15 Ekim 2024.