Elektrikli arabada neden daha çok araba tutuyor? Araştırmalar rejeneratif freni işaret ediyor
Elektrikli otomobilde yolcuların daha çok midesinin bulandığı söyleniyor. Bilim insanları motor sesinin yokluğunu ve güçlü rejeneratif freni sorumlu tutuyor. Ne yapılabilir?
Elektrikli otomobillerle ilgili forumlarda sık tekrarlanan bir şikâyet var: Benzinli arabada hiç sorun yaşamayan yolcu, elektrikli arabada birkaç kilometre sonra midesinin bulandığını söylüyor. Uzun süre “alışkanlık meselesi” diye geçiştirilen bu şikâyet, son iki yılda araştırmacıların masasına geldi. Bulgular iki şüpheliyi öne çıkarıyor: motor sesinin yokluğu ve güçlü rejeneratif fren.
Beyin hareketi tahmin edemiyor
Araba tutması, gözün gördüğü ile iç kulağın hissettiği hareket uyuşmadığında ortaya çıkıyor. Benzinli bir otomobilde motorun sesi ve titreşimi, araç hızlanmadan ya da yavaşlamadan hemen önce beyne bir işaret veriyor. Elektrikli otomobilde bu işaretler büyük ölçüde yok.
Fransa’daki Belfort-Montbéliard Teknoloji Üniversitesi’nde doktora yapan William Emond, The Guardian’a yaptığı açıklamada beynin elektrikli araçta hareket kuvvetlerini tahmin etmekte daha az isabetli olduğunu söyledi. Emond’a göre bunun nedeni, beynin bu tahminleri yıllarca benzinli ve dizel arabalarda edindiği deneyime göre yapması. Yeni bir hareket ortamına uyum sağlamak zaman alıyor.
Güçlü rejeneratif fren mideyi zorluyor
Elektrikli otomobillerde sürücü gaz pedalından ayağını çektiğinde araç, elektrik motorunu jeneratör gibi kullanarak yavaşlıyor ve bataryayı dolduruyor. Tek pedal modlarında bu yavaşlama, aracı tam durduracak kadar güçlü olabiliyor. Sürücü için rahat olan bu özellik, yolcu için başka bir anlama gelebiliyor: Fren lambası yanmadan, motor sesi değişmeden başlayan ani bir yavaşlama.
Hong Kong Bilim ve Teknoloji Üniversitesi’nin Guangzhou kampüsündeki araştırmacılar bu etkiyi kontrollü bir deneyle ölçtü. International Journal of Human–Computer Interaction’da 2025’te yayımlanan çalışmada, araba tutmaya yatkın 16 kişi kapalı bir yolda elektrikli bir JAC Yiwei 3’le dörder kez 20 dakikalık yolculuk yaptı. Rejeneratif fren bir kez zayıf (azami 0,5 m/s² yavaşlama), bir kez güçlü (azami 1,5 m/s²) ayarlandı.
Sonuç açıktı: Güçlü rejeneratif fren ayarında araba tutması yaşayan yolcu oranı belirgin biçimde daha yüksekti. Araştırmacıların kullandığı bulantı ölçeğinde orta düzey belirtilere ulaşan yolcu oranındaki fark yüzde 33’ü buldu. Güçlü ayarda belirtiler dakika başına daha hızlı da arttı. 64 yolculuğun 8’i, katılımcı devam edemediği için yarıda kesildi.
Çalışmanın sınırları da var: Katılımcı sayısı az ve hepsi araba tutmaya yatkın, yaşları da genç. Yani bu sonuç, her elektrikli araç yolcusunun aynı tepkiyi vereceği anlamına gelmiyor. Ama mekanizmayı ölçülü biçimde gösteren ilk çalışmalardan biri.
Ses ipucu yardımcı oluyor
Aynı deneyin ikinci yarısı umut verici. Araştırmacılar araç hızlanırken ve yavaşlarken yolcuya bunu haber veren bir ses çaldı. Güçlü rejeneratif fren ayarında bu ses, iki ayar arasındaki farkı yaklaşık yarıya indirdi. Başka bir deyişle, motor sesinin eskiden verdiği “hazırlan” işaretini yapay bir sesle geri vermek, yolcunun midesine iyi geldi.
Bazı üreticiler zaten benzer bir yolda. Apple, iOS 18 ile iPhone’lara “Vehicle Motion Cues” (araç hareket ipuçları) adlı bir erişilebilirlik özelliği ekledi: Araç hızlandığında, yavaşladığında ya da döndüğünde ekranın kenarlarındaki noktalar hareket ediyor ve telefona bakan yolcunun gözüne aracın hareketini gösteriyor.
Yolcunuzun midesi bulanıyorsa ne yapabilirsiniz?
İlk adım sürücüde. Araştırmanın bulgularına göre rejeneratif frenin şiddetini azaltmak, yolcu için en doğrudan çözüm. Çoğu elektrikli otomobilde rejenerasyon seviyesi ekrandan ya da direksiyon arkasındaki kulakçıklardan ayarlanabiliyor; tek pedal modunu yolcu varken kapatmak da bir seçenek. Gaz pedalından ayağı birden değil, yavaş yavaş çekmek de yavaşlamayı yumuşatıyor.
Hızlanma tarafında da benzer bir ayar var. Örneğin Tesla’nın “Chill” (sakin) modu, aracın tepkisini yumuşatıyor. Diğer markalarda “Eco” ya da benzeri sürüş modları aynı işi görüyor.
Yolcunun yapabilecekleri ise klasik araba tutması önerileriyle aynı: Ön koltukta oturmak, yolu ve ufku görmek, yolculuk sırasında telefona ya da kitaba bakmamak. Telefonsuz yapamayanlar için iPhone’daki hareket ipuçları denemeye değer.
Elektrikli otomobilin sessizliği yalnızca yolcuları değil, yayaları da ilgilendiriyor. Yavaş giderken duyduğunuz uğultunun nedenini yapay ses rehberimizde anlattık.
Sık sorulan sorular
Elektrikli arabada neden daha çok araba tutuyor?
Araştırmacılar iki nedeni öne çıkarıyor: Motor sesi ve titreşimi olmadığı için beyin aracın hızlanıp yavaşlayacağını önceden tahmin edemiyor. Güçlü rejeneratif fren de yolcunun beklemediği ani yavaşlamalar yaratıyor.
Rejeneratif fren araba tutmasını artırır mı?
Hong Kong Bilim ve Teknoloji Üniversitesi’nin 16 kişiyle yaptığı deneyde, güçlü rejeneratif fren ayarında araba tutması yaşayan yolcu oranı zayıf ayara göre belirgin biçimde yüksek çıktı. Örneklem küçük olsa da sonuç, rejenerasyonu azaltmanın yolcuya iyi gelebileceğini gösteriyor.
Elektrikli arabada araba tutmasını ne azaltır?
Rejeneratif freni ve tek pedal modunu yumuşatmak, sakin sürüş modu seçmek ve gazdan ayağı yavaş çekmek sürücünün yapabilecekleri. Yolcu için ön koltukta oturmak ve yolculuk sırasında ekrana bakmamak yardımcı oluyor.